دشنه قطعی اینترنت در قلب امنیت سایبری و عدالت دیجیتال

در ماه‌های اخیر محدودیت‌های گسترده در دسترسی به اینترنت بین‌الملل در ایران، فضایی ایجاد کرده که در آن بازارهای موازی برای دسترسی به اینترنت شکل گرفته‌اند؛ از بازارهای غیررسمی فروش کانفیگ و فیلترشکن تا اینترنت پرو که رسماً پا به عرصه فضای مجازی کشور گذاشت.

به گزارش افتانا، از آغاز جنگ تحمیلی آمریکایی-اسرائیلی در اسفند ۱۴۰۴ علیه کشورمان و تشدید تنش‌های منطقه‌ای، دسترسی مردم به اینترنت بین‌الملل با محدودیت‌های قابل توجهی مواجه شد. اکنون با گذشت هفته‌ها از آغاز این وضعیت، پیامدهای آن در اقتصاد دیجیتال کشور به‌طور گسترده دیده می‌شود. وزیر ارتباطات اعلام کرده است که حدود ۱۰ میلیون نفر در ایران معیشت‌شان به اینترنت پایدار وابسته است؛ از فریلنسرها و برنامه‌نویسان گرفته تا فروشگاه‌های آنلاین، تولیدکنندگان محتوا و کسب‌وکارهای خدماتی.

برآوردهای اقتصادی نیز نشان می‌دهد خسارت‌های ناشی از محدودیت اینترنت قابل توجه است. فعالان اقتصادی می‌گویند خسارت مستقیم قطعی اینترنت روزانه بین ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار برآورد می‌شود و با در نظر گرفتن اثرات غیرمستقیم این رقم حتی به ۷۰ تا ۸۰ میلیون دلار در روز می‌رسد. در مجموع نیز برخی برآوردها خسارت تجمعی این محدودیت‌ها را بیش از ۲.۶ میلیارد دلار اعلام کرده‌اند. در این میان، گزارش‌هایی نیز از تهدید یا از دست رفتن حدود دو میلیون شغل در حوزه اقتصاد دیجیتال منتشر شده است.

محدودیت دسترسی به سرویس‌های

خارجی پرکاربرد، به ویژه پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی، باعث شد بسیاری از کاربران به سمت پلتفرم‌های داخلی حرکت کنند. اما این جابه‌جایی ناگهانی کاربران -که انتخاب واقعی آنها هم نبوده و صرفا از سر ناچاری به آن رو آورده‌اند- فشار قابل توجهی بر زیرساخت برخی از این سرویس‌های داخلی وارد کرده است. کاربران در ماه‌های اخیر بارها از کندی شدید، اختلال در ارسال پیام و فایل، قطع و وصل سرورها و مشکلات اتصال در برخی پیام‌رسان‌های داخلی خبر داده‌اند. پیام‌رسان ایتا حتی ناگزیر به اعلام این مطلب شده بود که تا اطلاع ثانوی، ظرفیت برای عضویت جدید ندارد.در همین روزهای اخیر، کاربران در مناطق مختلف و بازه های زمانی متعددی از اختلال در بله و شاد گلایه‌هایی داشتند.

در کنار این تحولات، محدودیت اینترنت یک پیامد اقتصادی دیگر نیز داشته است: شکل‌گیری بازار پررونق فروش دسترسی به اینترنت آزاد. در این بازار، فروشندگان کانفیگ با استفاده از سرورهای خارجی و ابزارهای متن‌باز مانند V2Ray و Xray برای کاربران دسترسی اختصاصی ایجاد می‌کنند. کاربران پس از پرداخت هزینه، فایل یا لینک تنظیمات اتصال را دریافت می‌کنند. این بازار طی ماه‌های اخیر به یکی از سودآورترین فعالیت‌های زیرزمینی دیجیتال تبدیل شده است.

طبق گزارش‌هایی که در رسانه‌های مختلف منتشر شده، فروشندگان فیلترشکن و کانفیگ، معمولاً با اجاره سرورهای مجازی در کشورهای مختلف و استفاده از پنل‌های مدیریتی، صدها یا حتی هزاران کاربر را به یک سرور متصل می‌کنند. هزینه اجاره یک سرور در بسیاری از کشورها ماهانه بین چند دلار تا چند ده دلار است، اما همان سرور می‌تواند به ده‌ها یا صدها کاربر فروخته شود. به این ترتیب حاشیه سود این فعالیت بسیار بالا است. برای مثال یک فروشنده ممکن است با اجاره یک سرور ارزان‌قیمت و فروش اشتراک‌های چند ده یا چند صد هزار

تومانی، در مدت کوتاهی چندین برابر هزینه سرور درآمد کسب کند. در شبکه‌های اجتماعی نیز کانال‌ها و ربات‌های متعددی برای فروش این خدمات فعال شده‌اند و برخی فروشندگان حتی تیم‌های پشتیبانی و تبلیغات راه‌اندازی کرده‌اند.

طبق گزارش ها، این بازار به دلیل ماهیت غیررسمی خود با مشکلات زیادی نیز همراه است. یکی از شایع‌ترین تخلفات در این حوزه، دستکاری در میزان مصرف کاربران است. بسیاری از پنل‌های مدیریت سرور قابلیتی به نام «ضریب مصرف» دارند که به فروشنده اجازه می‌دهد حجم مصرفی کاربر را چند برابر محاسبه کند. به این ترتیب ممکن است مصرف واقعی یک گیگابایت اینترنت، در سیستم فروشنده سه تا پنج گیگابایت ثبت شود و سهمیه خریداری‌شده کاربر بسیار سریع‌تر به پایان برسد. علاوه بر این، مواردی از کلاهبرداری کامل نیز گزارش شده است؛ از فروش کانفیگ‌های از کار افتاده گرفته تا ناپدید شدن فروشندگان پس از دریافت پول. نبود نظارت و ماهیت غیرشفاف این بازار باعث شده کاربران عملاً هیچ امکان پیگیری قانونی نداشته باشند.

در کنار بازار کانفیگ، موضوع دیگری نیز در ماه‌های اخیر توجه زیادی را جلب کرده است: اینترنت ویژه یا اینترنت پرو. این سرویس به‌صورت رسمی برای برخی گروه‌های شغلی تعریف شده است. طبق اعلام رسمی، گروه‌هایی مانند تجار دارای کارت بازرگانی، پزشکان، مهندسان عضو سازمان‌های حرفه‌ای، اساتید دانشگاه، خبرنگاران، وکلا و برخی شرکت‌ها امکان دریافت این نوع دسترسی را دارند.

بسته‌های اینترنت پرو توسط اپراتورها با قیمت‌هایی در حدود دو میلیون تومان برای ۵۰ گیگابایت در سال ارائه شده‌اند؛ رقمی که هزینه هر گیگابایت را به حدود ۴۰ هزار تومان می‌رساند و چندین برابر قیمت اینترنت عادی است. با این حال همین دسترسی محدود نیز به سرعت به یک کالای کمیاب تبدیل شده است.

گزارش‌ها نشان می‌دهد که بازار سیاه خریدوفروش اینترنت پرو نیز شکل گرفته است. در این بازار برخی افراد با استفاده از مجوزهای شغلی یا ارتباطات اداری اقدام به دریافت این

سرویس می‌کنند و سپس آن را با قیمت‌های بسیار بالاتر واگذار می‌کنند. در برخی موارد قیمت فعال‌سازی چنین دسترسی‌هایی به پنج تا هفت میلیون تومان نیز رسیده است. همچنین بسیاری دیگر از افراد در اقشار و اصناف گوناگون جامعه نیز پیامک‌هایی با تبلیغ خرید بسته‌های اینترنت پرو دریافت کرده‌اند که احتمالا حکایت از فرصت‌طلبی کلاهبرداران در شرایط پیش‌آمده دارد.

منتقدان می‌گویند این وضعیت به نوعی تبعیض دیجیتال منجر شده است؛ جایی که دسترسی آزاد به اینترنت نه به عنوان یک زیرساخت عمومی بلکه به عنوان یک امتیاز محدود و گران‌قیمت در اختیار گروه‌های خاص قرار می‌گیرد. در پی انتشار گزارش‌هایی درباره تخلفات احتمالی در این حوزه، رئیس قوه قضاییه نیز دستور بررسی موضوع و برخورد با سوءاستفاده‌های احتمالی را صادر کرده است.

این‌طور به نظر می‌رسد که محدودیت اینترنت تنها به کاهش سرعت یا اختلال در دسترسی کاربران ختم نشده و نوعی اقتصاد موازی و پرریسک پیرامون دسترسی به اینترنت شکل گرفته است؛ اقتصادی که در آن فروشندگان کانفیگ، واسطه‌های دسترسی ویژه و بازارهای غیررسمی نقش پررنگی دارند.

در چنین شرایطی اینترنت به کالایی کمیاب تبدیل شده که دسترسی به آن به میزان توان مالی یا موقعیت شغلی افراد وابسته است. این تغییر، تصویری تازه از اینترنت در ایران ترسیم می‌کند؛ زیرساختی که زمانی قرار بود بستر برابر برای ارتباط و کسب‌وکار باشد، اما اکنون در معرض تبدیل شدن به بازاری چندلایه و طبقاتی قرار گرفته است. به نظر می‌رسد ما قدم در راهی برخلاف آنچه دنیا در مسیر پیشرفت و توسعه می‌پیماید، گذاشته‌ایم: گام‌به‌گام به سوی شکاف طبقاتی بیشتر در دسترسی به بدیهی‌ترین ابزار ارتباطی بشر در عصر فناوری!

از طرفی شکل‌گیری بازار غیرشفاف فروش کانفیگ‌ها، علاوه بر خسارات مالی ناشی از کلاهبرداری و دستکاری ضریب مصرف، تهدیدات جدی برای امنیت سایبری

کاربران نیز به همراه دارد. از آنجا که این فایل‌های پیکربندی (V2Ray و Xray) مانند یک تونلِ واسط عمل می‌کنند، در صورتی که توسط فروشندگان نامعتبر و با اهداف مخرب طراحی شده باشند، می‌توانند دسترسی کاملی به ترافیک رمزنگاری‌نشده، داده‌های حساس و حتی اطلاعات هویتی کاربران فراهم کنند. عملاً با رواج این ابزارهای زیرزمینی، حریم خصوصی کاربران به شدت آسیب‌پذیر شده و احتمال شنود داده‌ها، سرقت اطلاعات حساب‌های کاربری و نفوذ به دستگاه‌های شخصی توسط فروشندگان این سرویس‌ها به شدت افزایش یافته است؛ موضوعی که نشان می‌دهد محدودیت‌های دسترسی، خود به عاملی برای کاهش امنیت عمومی در فضای دیجیتال تبدیل شده است.

بحث عدم به‌روزرسانی سیستم‌عامل‌ها و سرویس‌های پرکاربرد بین‌المللی هم موضوعی است که امنیت سایبری جامعه را تهدید می‌کند. امروزه گوشی و ابزارهای هوشمند در جامعه همه‌گیر شده‌اند و ادامه قطع اینترنت بین‌الملل در ایران، علاوه بر کاهش دسترسی کاربران به خدمات آنلاین، حالا بسیاری از گوشی‌های هوشمند، رایانه‌ها و سامانه‌های نرم‌افزاری به دلیل ناتوانی در دریافت به‌روزرسانی‌های امنیتی و سیستمی با اختلال، کاهش کارایی و افزایش آسیب‌پذیری امنیتی مواجه شده‌اند. کارشناسان این حوزه، عدم دسترسی به این به‌روزرسانی‌ها و وصله‌های امنیتی را تهدیدی برای امنیت سایبری و پایداری خدمات دیجیتال می‌دانند.

این طور به نظر می‌رسد که یک تصمیم امنیتی دارد به یک ناامنی تبدیل می‌شود. وضعیتی که با وجود مخالفت‌های بسیار با تداوم آن، هنوز موافقانی قدرتمند دارد و همین موضوع، سرنوشت اینترنت را مبهم کرده است.