چه کسی فوتبال۳۶۰ را کُشت

شاید مهم‌ترین اتفاق این روزهای اکوسیستم دیجیتال ایران، نه رونمایی از یک سرویس جدید بود و نه یک سرمایه‌گذاری تازه؛ بلکه از دسترس خارج شدن یکی از شناخته‌شده‌ترین رسانه‌های آنلاین کشور بود؛ اتفاقی که بار دیگر مسئله امنیت حقوقی کسب‌وکارهای اینترنتی، شفافیت در حکمرانی فضای مجازی و مسئولیت‌پذیری نهادهای تصمیم‌گیر را به صدر بحث‌ها آورد.

به گزارش افتانا، فوتبال۳۶۰، رسانه‌ای که طی چند سال گذشته از یک برنامه اینترنتی به یک برند رسانه‌ای با وب‌سایت، اپلیکیشن و میلیون‌ها کاربر تبدیل شده بود، درست دقایقی پیش از پخش برنامه زنده خود از دسترس خارج شد. زمان‌بندی این اتفاق، گمانه‌زنی‌هایی درباره ارتباط آن با محتوای انتقادی برنامه علیه عملکرد تیم ملی و امیر قلعه‌نویی در رقابت‌های جام جهانی ایجاد کرد؛ اما فارغ از این گمانه‌ها، آنچه در روزهای بعد رخ داد، از خود این انسداد هم مهم‌تر بود.

در فاصله کوتاهی، تقریباً همه نهادهایی که افکار عمومی احتمال می‌داد در این تصمیم نقش داشته باشند، مسئولیت را رد کردند.

ساترا اعلام کرد فوتبال۳۶۰ اساساً تحت نظارت این سازمان نیست و مجوز فعالیت خود را از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دریافت کرده است؛ بنابراین این نهاد هیچ نقشی در از دسترس خارج شدن سایت و اپلیکیشن فوتبال۳۶۰ نداشته است. پس از آن، مرکز رسانه قوه قضاییه نیز در پاسخ به پیگیری رسانه‌ها اعلام کرد که این موضوع ارتباطی با قوه قضاییه ندارد. هم‌زمان گزارش‌هایی منتشر شد که نشان می‌داد این تصمیم حتی در ساختارهای مرتبط با دولت و مدیریت فضای مجازی نیز مطرح نشده و دولت نیز خود را خارج از این ماجرا می‌داند. در ادامه، تیم رسانه‌ای امیر قلعه‌نویی نیز هرگونه ارتباط میان انتقادهای برنامه و از دسترس خارج شدن فوتبال۳۶۰ را رد کرد و برخی رسانه‌ها نیز روایت مشابهی ارائه دادند، بی‌آنکه مشخص شود درنهایت دستور این اقدام از سوی چه مرجعی صادر شده است.

همین نقطه است که پرونده فوتبال۳۶۰ را از یک اختلاف فوتبالی به مسئله‌ای مهم برای اقتصاد دیجیتال تبدیل می‌کند. در نهایت، یک رسانه آنلاین از دسترس خارج شده، اما پس از گذشت چند روز، هنوز هیچ مرجع مشخصی مسئولیت این تصمیم را بر عهده نگرفته و مبنای قانونی آن را نیز به‌صورت شفاف اعلام نکرده است.

این وضعیت، واکنش فعالان اکوسیستم فناوری را نیز در پی داشت. انجمن تجارت الکترونیک تهران در بیانیه‌ای رسمی، تعلیق دامنه فوتبال۳۶۰ را صرفاً یک تصمیم درباره یک وب‌سایت ندانست و هشدار داد که تعلیق دامنه در سطح رجیستری، می‌تواند به حذف کامل هویت دیجیتال یک کسب‌وکار منجر شود. این انجمن تأکید کرد که مسئله اصلی، نبود فرایندهای شفاف، ضوابط مشخص و امکان دفاع مؤثر برای کسب‌وکارها در برابر چنین تصمیم‌هایی است؛ موضوعی که امنیت سرمایه‌گذاری و فعالیت در اقتصاد دیجیتال را با چالش روبه‌رو می‌کند.

این نخستین بار هم نیست که تشکل‌های صنفی اقتصاد دیجیتال نسبت به چنین روندی هشدار می‌دهند. در سال‌های اخیر، انجمن تجارت الکترونیک تهران و دیگر تشکل‌های این حوزه بارها نسبت به افزایش نااطمینانی مقرراتی، تعدد نهادهای تصمیم‌گیر و نبود رویه‌های شفاف در مواجهه با پلتفرم‌های آنلاین هشدار داده‌اند. از نگاه این تشکل‌ها، مسئله فقط یک رسانه یا یک پلتفرم خاص نیست؛ بلکه پیش‌بینی‌پذیری محیط کسب‌وکار است. اگر یک کسب‌وکار نداند در صورت بروز اختلاف، تصمیم از سوی کدام نهاد گرفته می‌شود، بر چه مبنای قانونی است و چگونه می‌توان به آن اعتراض کرد، برنامه‌ریزی برای توسعه و سرمایه‌گذاری نیز با ابهام مواجه خواهد شد.

پرونده فوتبال۳۶۰ دقیقاً از همین منظر اهمیت پیدا می‌کند. شاید این بار موضوع، یک رسانه ورزشی باشد، اما پرسشی که ایجاد کرده، محدود به فوتبال نیست. هر استارتاپ، پلتفرم یا رسانه آنلاین می‌تواند از خود بپرسد اگر فردا با محدودیتی مشابه روبه‌رو شود، باید از چه نهادی پاسخ بخواهد؟ چه کسی مسئولیت تصمیم را بر عهده می‌گیرد؟ و آیا سازوکار مشخصی برای اعتراض، جبران خسارت یا بازنگری در تصمیم وجود دارد؟

در بسیاری از کشورها، حتی اگر تصمیم به محدودسازی یک سرویس گرفته شود، مرجع تصمیم، مبنای قانونی و مسیر اعتراض به‌صورت شفاف مشخص است. اما آنچه پرونده فوتبال۳۶۰ را به موضوعی فراتر از یک خبر ورزشی تبدیل کرده، نه صرفاً از دسترس خارج شدن یک رسانه، بلکه ابهام در فرایند تصمیم‌گیری و فقدان یک مرجع پاسخگو است.

شاید مهم‌ترین پرسش این پرونده این نباشد که چرا فوتبال۳۶۰ از دسترس خارج شد؛ بلکه این باشد که در حکمرانی فضای دیجیتال ایران، مسئول تصمیم‌های این‌چنینی دقیقاً چه کسی است؟ اگر فردا نوبت کسب‌وکار دیگری باشد، آیا مسیر تصمیم‌گیری، مرجع پاسخگو و حق اعتراض آن نیز به همین اندازه مبهم خواهد بود؟

و تا زمانی که پاسخ روشنی برای این سؤال وجود نداشته باشد، زنجیره انکارها و پاسکاری مسئولیت، خود به بخشی از خبر تبدیل خواهد شد. چراکه برای یک کسب‌وکار آنلاین، نااطمینانی، کابوسی است ترسناک‌تر از محدودیت. وقتی مرجع تصمیم مشخص نباشد، امکان پیش‌بینی، برنامه‌ریزی و حتی دفاع حقوقی نیز از بین می‌رود. در چنین فضایی، نه‌تنها یک رسانه، به مثابه یک کسب‌وکار، بلکه اعتماد به کل زیست‌بوم اقتصاد دیجیتال آسیب می‌بیند.